Biển Đông: Đánh Cá trước Tham Vọng của Trung Quốc

Tác giả: John Reed | Financial Times ngày 24 tháng 1 năm 2018 

Biên dịch: Nguyễn Hoàng Sa | Hiệu đính: Huệ Việt 

01
Ở trung tâm Đà Nẵng và xa hơn về phía Nam là những cộng đồng ngư dân bị ảnh hưởng tồi tệ nhất. Nguồn: Financial Times.

(SCSCI) Ngày 12 tháng 12 năm 2018, tàu QNg 90675 của ngư dân Quảng Ngãi đã bị tàu hải cảnh Trung Quốc áp sát khi đang đánh cá ở quần đảo Hoàng Sa. Họ bị hải cảnh Trung Quốc uy hiếp tịch thu ngư cụ và cắt lưới vứt xuống biển. Khi được hỏi về những vụ đụng độ như thế này, chính phủ Trung Quốc nói lực lượng hải giám đang thực hiện “các nhiệm vụ tuần tra bình thường ở vùng biển thuộc quyền tài phán của Trung Quốc”. Bộ Ngoại giao Việt Nam, trong một tuyên bố không nêu đích danh Trung Quốc, cho biết đã phản đối qua đường ngoại giao và yêu cầu “nước liên quan” bồi thường thích đáng. 

Khi tàu QNg 90675 ủ rũ lê về cảng Quảng Ngãi vào ngày 12 tháng 12 năm 2018, nó mang theo những dấu hiệu của một cuộc đối đầu trên biển với lực lượng hải cảnh Trung Quốc. Theo giới chức địa phương, lực lượng hải cảnh Trung Quốc đã lên thuyền, buộc thủy thủ đoàn bảy người phải đứng trong tư thế hai tay chắp sau đầu và tịch thu ngư cụ, trước khi cắt lưới thả xuống biển.

Con thuyền đó đã đánh bắt cá ở quần đảo Hoàng Sa, nơi ngư dân Việt Nam đã đánh bắt hàng thế kỷ, trong khu vực mà Việt Nam tuyên bố yêu sách biển. Với tình trạng các khu vực ven biển của Việt Nam đã bị khai thác quá mức, ngư trường quanh quần đảo lại có rất nhiều tài nguyên như cá ngừ và cá bay.

Nhưng Hoàng Sa cũng nằm bên trong ranh giới biển Trung Quốc tự tuyên bố – đường chín đoạn – một vùng biển mà Trung Quốc yêu sách độc quyền. Trung Quốc không ngần ngại chứng tỏ điều này chống lại ngư dân Việt Nam, nhiều lúc theo những cách thô thiển.

Ông Dương Văn Rin – người quản lý 20 tàu cá trong đó có tàu QNg 90675 kể rằng tàu Trung Quốc đã áp sát tàu QNg 90675 và các sĩ quan Trung Quốc đã nhảy lên tàu, nói rằng con tàu này đang đánh bắt cá ở vùng biển của Trung Quốc. “Khu vực nơi chúng tôi đánh cá là vùng nước Việt Nam,” ông Rin nói. “Chúng tôi không xâm phạm vùng biển của bất cứ nước nào”.

Giới chức và ngư dân Việt Nam được phỏng vấn bởi Financial Times cho biết các cuộc đối đầu giữa lực lượng hải cảnh hoặc tàu dân sự của Trung Quốc (mà truyền thông nhà nước Việt Nam gọi là “tàu lạ”) và tàu Việt Nam thường xuyên xảy ra, và trong vài trường hợp tàu Việt Nam bị chìm, ngư dân bị thương và ngư cụ hoặc sản lượng đánh bắt bị đánh cắp.

Cuộc chiến về đánh bắt cá đã thể hiện các khía cạnh ít được đề cập về kinh tế và môi trường trong cuộc đối đầu giữa Trung Quốc với các nước láng giềng Đông Nam Á, tại một trong những điểm nóng nhất về địa chính trị trên thế giới và cũng là một nguồn cơn tiềm năng cho cuộc xung đột Mỹ – Trung. Như học giả Gregory B. Poling thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế đã viết trong một bài nghiên cứu tháng này, “ngư dân đang trên tuyến đầu của cuộc chiến này” – họ phải vì sinh kế mà chống chọi với các tàu đánh cá và tàu của lực lượng hải cảnh to lớn hơn, được trang bị tốt hơn của Trung Quốc.

Trung Quốc đã nạo vét các rạn san hô và xây dựng các căn cứ, đảo nhân tạo để chứng tỏ sự thống trị về mặt quân sự trong khu vực, và phản đối các dự án dầu khí của Việt Nam trên biển, bao gồm hai dự án với Repsol Tây Ban Nha – và các nước láng giềng khác.

Đồng thời, các đội tàu đánh cá của Trung Quốc, Việt Nam và các nước khác còn phải cạnh tranh về nguồn cá đang giảm dần. Các nhà phân tích đổ lỗi nguyên nhân của sự cạn kiệt một phần do việc nạo vét và xây dựng trên biển của Trung Quốc. Ngư dân Việt Nam có nguy cơ bị cuốn vào các sự cố có thể gây ra xung đột lớn hơn khi cạnh tranh với các tàu được trang bị tốt hơn của đội tàu đánh cá và hải cảnh Trung Quốc.

“Khi họ tranh nhau kéo những con cá cuối cùng từ Biển Đông, [ngư dân] ít nhất cũng có thể tình cờ kích thích một cuộc đụng độ vũ lực không kém lực lượng vũ trang khu vực”, ông Poling viết. Nghiên cứu do CSIS công bố, sử dụng hình ảnh vệ tinh và công nghệ khác để theo dõi các tàu đánh cá, đã tiết lộ rằng hoạt động tổng thể đang tăng lên hàng năm, và kết luận rằng một phần đội tàu cá Trung Quốc đã tham gia vào công việc được gọi là “bán quân sự” hơn là đánh bắt cá thương mại.

Việt Nam nói rằng các cuộc đụng độ đe dọa một nguồn tài nguyên cốt lõi là nguồn sinh kế của ít nhất 1,4 triệu trong tổng dân số 96 triệu người Việt Nam. Theo một ước tính năm 2015, Biển Đông chiếm khoảng 12% trữ lượng khai thác trên thế giới. Nhưng những chiếc thuyền đánh cá bằng gỗ của Việt Nam, hoạt động trên đường bờ biển dài hơn 3.200km của nước này, rất khó đương đầu với đội tàu vỏ thép của Trung Quốc – một phép ẩn dụ về sức mạnh đang trỗi dậy của Trung Quốc trong mối quan hệ với các nước láng giềng yếu hơn về kinh tế và quân sự.

“Ở những vùng biển xa xôi, đặc biệt là các khu vực gần Hoàng Sa và Trường Sa, các tàu đánh cá Việt Nam thường xuyên bị tàu Trung Quốc cản trở, quấy rối và đe dọa,” ông Phạm Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội nghề cá Việt Nam (Vinafish), cho biết trong một email hồi âm. “Ngư dân Việt Nam không chỉ đánh cá để kiếm sống mà còn khẳng định chủ quyền của Việt Nam.”

Việt Nam đã tăng chi tiêu quân sự, đặc biệt là cho hải quân, song song với nền kinh tế đang phát triển nhanh chóng và để đối phó với các mối đe dọa, bao gồm cả từ Trung Quốc.

Khi được hỏi về các vụ đụng độ, chính phủ Trung Quốc cho biết lực lượng hải giám đang thực hiện “các nhiệm vụ tuần tra bình thường ở vùng biển thuộc quyền tài phán của Trung Quốc”, và trong “từng trường hợp cụ thể”, lực lượng này đôi khi sẽ có hành động chống lại tàu cá nước ngoài.

“Mọi người đều hiểu rằng việc thỉnh thoảng có một số tranh chấp nghề cá là điều khá bình thường,” người phát ngôn của chính phủ Trung Quốc nói. Ông khuyên Financial Times nên “tập trung nhiều hơn vào sự hợp tác nghề cá lành mạnh giữa Trung Quốc và Việt Nam”, bao gồm cả việc hai nước hỗ trợ lẫn nhau trong các trường hợp khẩn cấp, hơn là những gì mà ông gọi là “các vụ tranh chấp nghề cá lẻ tẻ”.

Căng thẳng giữa Trung Quốc và các nước láng giềng về đánh bắt cá không chỉ giới hạn ở Việt Nam. Các tàu của Philippines cũng đã báo cáo việc bị các tàu hải cảnh Trung Quốc quấy rối, bao gồm cả đâm va và dùng vòi rồng và bắn cảnh báo.

Theo Jay Batongbacal – một chuyên gia về Biển Đông tại Khoa Luật – Đại học Philippines, tại bãi cạn Scarborough (một rạn san hô Trung Quốc cũng đang tranh chấp với Philippines) ngư dân Philippines “đã phải chịu đựng việc hải cảnh Trung Quốc xen vào việc đánh bắt” cho đến khi sự việc này được đoàn truyền hình địa phương ghi hình năm 2018.

Manila đã thắng tại tòa án quốc tế năm 2016 trong vụ kiện chống lại Trung Quốc về các yêu sách trên Biển Đông. Nhưng kể từ khi Tổng thống Rodrigo Duterte lên nắm quyền, ông đã tìm kiếm mối quan hệ kinh tế và chính trị chặt chẽ hơn với Bắc Kinh. Ba năm trước, hải quân Indonesia đã bắt giữ các tàu Trung Quốc ở biển Natuna, bên trong khu vực mà Trung Quốc tuyên bố là vùng đặc quyền kinh tế. Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã biện minh cho sự hiện diện bằng cách gọi vùng biển là “ngư trường truyền thống của Trung Quốc” – một quan điểm không được Jakarta chấp nhận.

Đối với Việt Nam và Trung Quốc, cuộc chiến về quyền đánh bắt cá đại diện cho một điều gì đó lớn hơn. Cuộc đối đầu này nêu lên một ẩn ý cho mối quan hệ thường xuyên căng thẳng của hai nước, với tinh thần chống Trung Quốc nội tại ăn sâu trong một quốc gia đã giành chiến thắng trong cuộc chiến tranh biên giới năm 1979 chống lại người hàng xóm lớn hơn.

Lãnh đạo cộng sản Việt Nam có mối quan hệ chặt chẽ với Bắc Kinh, vốn là một đối tác thương mại hàng đầu, ngay cả khi Việt Nam xây dựng mối quan hệ chặt chẽ hơn với Mỹ, Nga và các nước khác. Tuy nhiên, Hà Nội cũng là một trong những tiếng nói gay gắt nhất ở Đông Nam Á chống lại hành động đơn phương trên biển của Trung Quốc.

Tuy nhiên, Hà Nội đã lựa chọn từ ngữ của mình một cách cẩn thận, một phần do tinh thần chống Trung Quốc lan rộng trong nước. Các cuộc biểu tình chống Trung Quốc đã nổ ra nhiều lần trong những năm gần đây, khiến Hà Nội không ngờ tới và chúng đại diện cho yếu tố không thể đoán trước đối với một chính phủ được kiểm soát chặt chẽ trong hầu hết các phương diện.

Thứ Tư vừa rồi, Bộ Ngoại giao Việt Nam bày tỏ quan ngại về các vụ đụng độ trên biển và khẳng định có “đầy đủ căn cứ pháp lý và bằng chứng lịch sử” chứng minh chủ quyền của Việt Nam đối với Hoàng Sa và Trường Sa.

“Việt Nam cực lực phản đối các biện pháp mạnh tay và đối xử hà khắc của các nước khác đối với ngư dân Việt Nam, điển hình như các hành vi đuổi bắt và đâm va tàu cá, tịch thu ngư cụ nhằm mục đích củng cố các yêu sách biển bất hợp pháp trên Biển Đông”, Bộ Ngoại giao nói mà không đề cập đích danh đến Trung Quốc.

Bộ Ngoại giao nói thêm rằng “Việt Nam đã phản đối qua đường ngoại giao, yêu cầu nước liên quan có hành động thích đáng và bồi thường đầy đủ”.

Các cuộc đụng độ trên biển đã trở nên nghiêm trọng đến mức các phương tiện truyền thông do nhà nước Việt Nam kiểm soát (thường kiểm duyệt nội dung nhạy cảm về chính trị) đã phải đăng tải ít nhất hai sự cố vào tháng 8 và tháng 10 năm 2018 trong đó ngư thuyền bị đâm và bị chìm hoặc bị hư hỏng nặng do “tàu lạ”.

Phó giáo sư Đại học Quốc gia Hà Nội Nguyễn Chu Hồi cho biết, khi tàu bị đâm và chìm, ngư dân không thể khôi phục được. Điều này rất khó khăn đối với ngư dân và gia đình họ, khi mà chiếc thuyền là phương tiện duy nhất để họ kiếm sống.

Theo Hội nghề cá, ngành công nghiệp đánh bắt cá của cả nước có 432.000 người trực tiếp đi biển và 1 triệu người khác trong ngành chế biến, đóng thuyền và các ngành liên quan, mang lại giá trị xuất khẩu 1,7 tỷ đô la mỗi năm và đóng góp gần 3% vào tổng sản phẩm quốc nội của Việt Nam.

Ông Nguyễn Chu Hồi mô tả cuộc tranh chấp như là một “cuộc chiến nghề cá thầm lặng”. Trong đó, bị ảnh hưởng nặng nề nhất là các cộng đồng ở trung tâm thành phố Đà Nẵng và xa hơn về phía Nam, các tỉnh lân cận với quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa là “những nơi dễ bị tổn thương nhất”.

Trong số đó có tỉnh Quảng Ngãi, nơi đã xảy ra cuộc đụng độ liên quan tới con tàu QNg 90675. Cách xa các trung tâm công nghiệp của Việt Nam như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, tỉnh Quảng Ngãi có 30.000 ngư dân và phụ thuộc vào nghề biển. Tại trụ sở hội nghề cá địa phương, một biểu ngữ màu đỏ và vàng (màu cờ Việt Nam) có dòng chữ: “Biển bạc của ta do nhân dân ta làm chủ,” trích dẫn câu nói của lãnh tụ cách mạng Hồ Chí Minh.

Nhưng trong văn phòng, ông Phan Huy Hoàng lại kể một câu chuyện khác. Ông Hoàng, chủ tịch hội, ước tính rằng những chiếc thuyền Trung Quốc đâm va tàu cá Việt Nam hoặc tịch thu ngư cụ “khoảng 30 lần trong một năm”. Ông nói rằng hầu hết các cuộc đụng độ liên quan đến các tàu hải giám hoặc hải cảnh, làm cho tàu thuyền Việt Nam bị đắm năm hoặc sáu lần trong một năm. “Khi họ đâm vào thuyền gỗ, tàu Việt Nam không được an toàn,” ông Hoàng nói. “Tất cả các thuyền Trung Quốc đều được bọc thép.”

Từ năm 1999, Trung Quốc đã sử dụng lực lượng hải cảnh và các đội tàu đánh cá để áp đặt lệnh cấm đánh bắt cá mùa hè ở Biển Đông. Trung Quốc nói rằng làm như vậy để bảo tồn nguồn cá, và trong những năm gần đây Trung Quốc đã giảm số lượng và kích cỡ của những chiếc tàu đánh bắt cá trong khu vực. Nhưng các nghiệp đoàn đánh cá Việt Nam coi đó là sự vi phạm các quyền kinh tế của Việt Nam và đã phản đối, và trong một số trường hợp đã cố gắng thách thức nó.

Một điều đáng lo ngại cho Hà Nội là cuộc chiến với Trung Quốc trên ngư trường xa bờ đang bắt đầu ảnh hưởng gián tiếp đến quan hệ thương mại với EU, mà gần đây Việt Nam đã ký một hiệp định tự do thương mại.

Theo các nhà phân tích và quan chức, các cuộc đụng độ với Trung Quốc đang đẩy nhiều tàu đánh cá Việt Nam vào ngư trường Ấn Độ Dương và Nam Thái Bình Dương – cách lãnh hải của Việt Nam hàng ngàn km – và trực tiếp đối mặt với các quy định về hoạt động đánh bắt cá bền vững của nhà nhập khẩu thủy sản hàng đầu EU.

Ủy ban châu Âu năm ngoái đã trao cho Việt Nam một thẻ vàng cảnh báo về việc đánh bắt cá bất hợp pháp, không báo cáo và không được kiểm soát. Nếu Brussels nâng cấp lên thẻ đỏ (quyết định được xem xét trong năm nay), thì hơn 1 tỷ đô la xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang khối EU sẽ gặp rủi ro.

“Ngư dân Việt Nam chịu áp lực rất lớn từ việc thiếu tài nguyên, và phải ra những vùng biển nước ngoài để đánh cá,” ông Hồi nói. “Nhưng vì bị thẻ vàng, giờ họ không thể làm điều đó nữa.”

Trong nỗ lực tránh các biện pháp trừng phạt của EU, năm 2018, Việt Nam đã thông qua luật đưa ngành công nghiệp đánh bắt cá đạt tiêu chuẩn môi trường quốc tế. Các quan chức cho biết họ đã tăng cường giám sát tàu thuyền, đưa ra các mức phạt khi có vi phạm.

Hà Nội cũng đang giúp ngư dân nâng cấp tàu đánh cá để chúng an toàn hơn. “Chính phủ muốn giúp ngư dân bám trụ ở ngư trường truyền thống ở Hoàng Sa,” ông Dương Văn Rin chủ tàu nói. “Họ cũng muốn ngư dân được an toàn, không chỉ đối phó với thời tiết mà cả tàu thuyền Trung Quốc nữa.”

Bổ sung báo cáo của Nguyễn Khắc Giang tại Hà Nội và Lucy Hornby và Archie Zhang tại Bắc Kinh. Nguồn bản gốc tiếng Anh: https://www.ft.com/content/fead89da-1a4e-11e9-9e64-d150b3105d21

Nguyễn Hoàng Sa là nghiên cứu sinh thạc sỹ trong lãnh vực Luật quốc tế và là cộng tác viên năm thứ ba của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. Email liên hệ: sukybiendong@gmail.com. 

———-

Bản dịch được hỗ trợ kinh phí từ quỹ tài chính chung của Dự án Sự Ký Biển Đông, được tài trợ bởi những nhà tài trợ. Xem thông tin các nhà tài trợ tại https://daisukybiendong.wordpress.com/nha-tai-tro/.

Những bài đăng trên Dự án Đại Sự Ký Biển Đông thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết là quan điểm của tất cả các thành viên, cộng tác viên hay nhà tài trợ Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

Mọi sự sử dụng lại hay trích dẫn các ấn phẩm của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông phải ghi rõ nguồn và dẫn link tới bài gốc trên Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. Sử dụng cho mục đích thương mại phải được sự đồng ý bằng văn bản của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông.

Dự án Đại Sự Ký Biển Đông đang nỗ lực duy trì tri thức mở, độc lập. Mỗi sản phẩm của Dự án đều được thực hiện với thái độ nghiêm túc, khoa học dù trong giới hạn thời gian cá nhân của các thành viên và cộng tác viên Dự án. Nếu độc giả thấy sản phẩm của Dự án Đại Sự Ký Biển Đông hữu ích và muốn giúp Dự án duy trì hoạt động phi chính trị và phi lợi nhuận, hãy tài trợ cho chúng tôi thông qua địa chỉ Paypal sukybiendong@gmail.com. Báo cáo tài chính sẽ được thông báo vào cuối mỗi năm. Xin trân trọng cảm ơn.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.